सध्याच्या काळातील गुरु (प्राध्यापक) आणि विद्यार्थी : बदलते वास्तव

सध्याच्या काळातील गुरु (प्राध्यापक) आणि विद्यार्थी : बदलते वास्तव

भारतीय संस्कृतीमध्ये गुरुचे स्थान अत्यंत पवित्र आणि महान मानले गेले आहे. प्राचीन काळापासून गुरु हे ज्ञानाचे, संस्कारांचे आणि मार्गदर्शनाचे केंद्र मानले जात होते. “गुरुशिवाय ज्ञान नाही” अशी धारणा समाजात दृढ होती. गुरुकुल पद्धतीत गुरु आणि शिष्य यांचे नाते हे विश्वास, आदर आणि समर्पण यांवर आधारित होते. गुरु विद्यार्थ्यांना केवळ शिक्षण देत नसत, तर त्यांना जीवन जगण्याची योग्य दिशा देत असत. त्यामुळे समाजात गुरुचा मान अत्यंत उच्च होता. परंतु सध्याच्या काळात हे गुरु-विद्यार्थी नाते अनेक ठिकाणी बदलताना दिसत आहे. काही महाविद्यालयांमध्ये प्राध्यापक आणि विद्यार्थी यांच्यातील विश्वास कमी होत असून शिक्षणक्षेत्रात विविध समस्या निर्माण होताना दिसतात.

आजच्या काळात अनेक महाविद्यालयांमध्ये शिक्षणाबरोबरच राजकारणाचा प्रभाव वाढलेला दिसतो. काही प्राध्यापक स्वतःच्या पद, प्रतिष्ठा किंवा वैयक्तिक फायद्यासाठी राजकारणात गुंतलेले असतात, अशी चर्चा विद्यार्थ्यांमध्ये वारंवार ऐकायला मिळते. त्यामुळे शिक्षणाचे मूळ उद्दिष्ट मागे पडते. वर्गात विद्यार्थ्यांना विषय समजावून सांगण्यापेक्षा काही ठिकाणी गटबाजी, पक्षपातीपणा किंवा वैयक्तिक स्वार्थ यांना जास्त महत्त्व दिले जाते. परिणामी विद्यार्थ्यांच्या मनात शिक्षणाविषयी निराशा निर्माण होते.

याशिवाय काही ठिकाणी जात, ओळख किंवा वैयक्तिक संबंध यांवरून विद्यार्थ्यांशी वेगळा व्यवहार केला जातो, अशीही तक्रार ऐकायला मिळते. शिक्षण हे समानतेवर आधारित असले पाहिजे; परंतु जर विद्यार्थ्यांशी भेदभाव केला गेला तर त्याचा त्यांच्या मनावर खोल परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी अभ्यासात हुशार असला तरी त्याला योग्य प्रोत्साहन मिळत नाही, तर दुसऱ्या विद्यार्थ्याला ओळखीमुळे अधिक संधी मिळतात, अशी परिस्थिती निर्माण झाली तर विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास कमी होतो. अशा घटनांमुळे शिक्षणव्यवस्थेची विश्वासार्हता कमी होण्याचा धोका निर्माण होतो.

काही विद्यार्थ्यांच्या अनुभवांमध्ये असेही दिसते की प्रकल्प, अंतर्गत गुण किंवा शिफारशी यांसाठी प्राध्यापकांशी जवळीक ठेवण्याची गरज भासते. जर एखादा विद्यार्थी स्पष्टपणे आपले मत मांडतो किंवा अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवतो, तर त्याला कधी कधी अडचणींचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे अनेक विद्यार्थी शांत राहणे पसंत करतात. या परिस्थितीमुळे महाविद्यालयातील वातावरण निरोगी न राहता तणावपूर्ण बनते.

याचे एक उदाहरण विचारात घेता येईल. एखाद्या महाविद्यालयात दोन विद्यार्थी समान प्रकल्प सादर करतात. त्यापैकी एक विद्यार्थी मेहनतीने काम केलेला असतो, तर दुसरा विद्यार्थी एखाद्या गटाशी जवळीक असल्यामुळे त्याला जास्त गुण मिळतात. अशा वेळी मेहनत करणाऱ्या विद्यार्थ्याला अन्याय झाल्याची भावना निर्माण होते. तो पुढे मेहनत करण्याऐवजी निराश होऊ शकतो. ही परिस्थिती केवळ एका विद्यार्थ्यापुरती मर्यादित राहत नाही, तर इतर विद्यार्थ्यांवरही त्याचा परिणाम होतो.

दुसरीकडे, विद्यार्थ्यांमध्येही काही बदल दिसून येतात. आजच्या डिजिटल युगात अनेक विद्यार्थी मोबाईल, सोशल मीडिया किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांमध्ये अधिक गुंतलेले दिसतात. अभ्यासाकडे लक्ष कमी देणे, वर्गात कमी उपस्थिती ठेवणे किंवा शिस्त न पाळणे या समस्या काही ठिकाणी दिसतात. त्यामुळे शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील संवाद कमी होत जातो. जेव्हा दोन्ही बाजूंनी विश्वास आणि आदर कमी होतो, तेव्हा शिक्षणाची गुणवत्ता देखील कमी होण्याची शक्यता असते.

सध्याच्या काळात शिक्षणाचे व्यापारीकरण हीदेखील एक गंभीर समस्या बनली आहे. अनेक ठिकाणी शिक्षणाला सेवा म्हणून न पाहता व्यवसाय म्हणून पाहिले जाते. त्यामुळे काही वेळा ज्ञान देण्यापेक्षा निकाल, प्रसिद्धी किंवा आर्थिक लाभ यांना अधिक महत्त्व दिले जाते. अशा परिस्थितीत शिक्षकाचे आदर्श व्यक्तिमत्त्व मागे पडण्याचा धोका निर्माण होतो.

तथापि, या सर्व टीकात्मक परिस्थिती असूनही संपूर्ण शिक्षणव्यवस्था नकारात्मक आहे असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. आजही अनेक प्रामाणिक, मेहनती आणि विद्यार्थ्यांसाठी समर्पित प्राध्यापक समाजात कार्यरत आहेत. ते विद्यार्थ्यांना केवळ विषय शिकवत नाहीत, तर त्यांना योग्य मार्गदर्शन देऊन त्यांचे आयुष्य घडवण्याचा प्रयत्न करतात. अनेक विद्यार्थ्यांच्या यशामागे अशा शिक्षकांचे मोठे योगदान असते. उदाहरणार्थ, एखादा प्राध्यापक गरीब विद्यार्थ्याला शिष्यवृत्ती मिळवून देतो किंवा त्याला स्पर्धा परीक्षांसाठी मार्गदर्शन करतो, तर त्या विद्यार्थ्याचे आयुष्य बदलू शकते. अशा उदाहरणांमुळे आजही समाजात गुरुचे महत्त्व कायम आहे.

म्हणूनच या परिस्थितीकडे केवळ दोषारोपांच्या दृष्टीने न पाहता सुधारण्याच्या दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. प्राध्यापकांनी आपल्या जबाबदारीची जाणीव ठेवून विद्यार्थ्यांशी समानतेने आणि प्रामाणिकपणे वागले पाहिजे. शिक्षणक्षेत्रात राजकारण किंवा भेदभाव यांना स्थान नसावे. दुसरीकडे विद्यार्थ्यांनीही शिक्षकांचा आदर राखून प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे आणि शिस्त पाळणे गरजेचे आहे.

शेवटी असे म्हणता येईल की गुरु आणि विद्यार्थी हे शिक्षणव्यवस्थेचे दोन महत्त्वाचे स्तंभ आहेत. जर या दोघांमधील विश्वास, आदर आणि संवाद मजबूत राहिला, तर शिक्षणाची गुणवत्ता निश्चितच वाढेल. परंतु जर स्वार्थ, भेदभाव आणि राजकारण यांचा प्रभाव वाढत गेला, तर समाजाच्या प्रगतीसाठी आवश्यक असलेली शिक्षणव्यवस्था कमकुवत होऊ शकते. त्यामुळे सध्याच्या काळात गुरु आणि विद्यार्थी या दोघांनीही आत्मपरीक्षण करून शिक्षणाला पुन्हा आदर्श आणि प्रेरणादायी बनवण्याचा प्रयत्न करणे ही काळाची गरज आहे.

*लेखक*

प्रा. डॉ नामदेव वैजनाथ कचरे

भूगोलशास्त्र विभाग

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, छत्रपती संभाजीनगर

संपर्क - 94035 67191

आपली शाळा, महविद्यालय,संस्था व संघटना यांच्या बातम्या, फोटो 7588005002 या नंबर वर व्हॉट्स ॲप वर पाठवा....कथा,कविता,पुस्तक परीक्षण, वैचारिक लेखन देखील उपरोक्त नंबर पाठवावे